Bir Ülkenin Sessiz Elçisi: Elbise

Yazar Hakan Bahar 

Paris’te, Musée des Arts Décoratifs’de izlediğim “La Mode en Majesté”, bir kraliçenin gardırobundan yola çıkarak aslında bir ülkenin kendisini dünyaya nasıl anlattığının hikayesini kuruyor. İlk bakışta ipekler, brokarlar, altın iplikler, mücevherler ve couture elbiseler arasında dolaşıyoruz. Fakat biraz yaklaştığınızda kumaşların arasından başka bir hikâye beliriyor. Sarayların, diplomatik yolculukların, köylerdeki dokuma tezgâhlarının ve Paris couture salonlarının birbirine bağlandığı uzun bir hikâye bu. Merkezinde ise Tayland Kraliçesi Sirikit var.

Serginin hikayesi modadan çok önce başlıyor. Siam ile Fransa arasındaki ilk temaslar 17. yüzyılda, Ayutthaya Kralı Narai’nin sarayı ile XIV. Louis’nin Versailles’ı arasında gidip gelen diplomatik heyetlerle kuruluyor. 1685 ve 1686’da iki saray arasında başlayan bu temas, 1856’da Kral Mongkut döneminde imzalanan Dostluk, Ticaret ve Denizcilik Antlaşması’yla başka bir boyut kazanıyor. Bir zamanlar saraylar arasında mektuplar, hediyeler ve elçiler gidip gelirken, yüzyıllar sonra iki ülke arasındaki diyaloğu başka bir şey sürdürecekti: elbise.

1960’ların başında Kraliçe Sirikit, Kral IX. Rama ile gerçekleştireceği Avrupa ve Amerika ziyaretlerine hazırlanırken kendi ülkesinin geçmişine dönüyor. Tarihî Tayland saray kıyafetleri araştırılıyor; eski siluetler, dokumalar ve giyinme biçimleri yeniden inceleniyor. Bu araştırmalardan kadınlar için sekiz resmî Tayland giyim biçimi, Chud Thai Phra Rajaniyom doğuyor. Fakat Sirikit geçmişi olduğu gibi geri çağırmak istemiyor. Onu bugünün içine taşımak istiyor. Belki de serginin en güzel tarafı burada başlıyor: Gelenek bir müze vitrinine kaldırılmıyor; yeniden bir bedenin üzerine yerleştiriliyor. Tayland ipekleri, brokarlar, altın ve gümüş iplikler, bedene dolanan kumaşlar ve sarayın törensel kodları korunuyor ama artık modern bir kadının adımlarıyla hareket ediyor.

Sonra hikâyeye Paris giriyor. İpeklerin, altın ipliklerin ve yüzyıllık saray geleneklerinin arasından bir couture salonunun kapısı açılıyor. Yıl 1959. Kraliçe Sirikit’in yolu Pierre Balmain ile kesişiyor. Bangkok’un hafızası Paris’in makasıyla buluşuyor. Sirikit’in getirdiği Tayland tekstilleri Balmain’in couture bilgisiyle biçimlenirken, François Lesage’ın nakışları kumaşların üzerine ışık gibi yerleşiyor. Bir tarafta yüzyıllardır dokunan ipekler, diğer tarafta Paris haute couture’ünün konstrüksiyonu. Bir tarafta Bangkok, diğer tarafta Paris. İkisinin arasında ise bir kraliçenin bedeni var.

Sirikit ile Balmain arasındaki ilişki kısa sürede bir kraliçeyle couturier arasındaki alışverişin ötesine geçiyor. Balmain yıllar içinde tasarımlarına “Bangkok” ve “Sirikit” isimlerini verecek kadar bu dünyadan etkileniyor. Kraliçenin resmî ziyaretleri için hazırlanan elbiselerde gidilecek ülke, karşılaşılacak kültür ve törenin niteliği düşünülüyor. Böylece gardırop kişisel bir zevk alanı olmaktan çıkıyor. Bir temsil biçimine, hatta sessiz bir diplomasiye dönüşüyor. Balmain’in 1964’te söylediği söz serginin koridorlarında dolaşırken yeniden anlam kazanıyor: “Bir kraliçenin gardırobu, onunla birlikte ülkesinin tarihine girer.”

Sergide yürüdükçe bu tarihin kumaşa nasıl kaydedildiğini görüyorsunuz. Tayland saray kültürünün brokarları altın ve gümüş ipliklerle ışığı yakalıyor. Bir zamanlar yalnızca kraliyet ailesi ve yüksek soylular tarafından kullanılan bu kumaşlarda desen sadece süs değil; rütbenin, statünün ve törenin de işareti. Pha nung etekler, chong kraben biçimleri, khit, chok ve phrae wa dokumaları yan yana geldiğinde bir gardıroptan çok bir ülkenin görsel alfabesine bakıyormuşsunuz hissi doğuyor. Her kumaş başka bir bölgeden, her desen başka bir hafızadan geliyor.

Bu kumaşların arasında beni en çok mat mii durduruyor. Tayland’ın kuzeydoğusundaki köylerde kadınların kuşaklar boyunca dokuduğu bir ikat. İplikler daha tezgâha girmeden önce boyanıyor; desen ancak dokuma ilerledikçe ortaya çıkıyor. Sanki kumaş kendi hafızasını yavaş yavaş hatırlıyor. Kraliçe Sirikit’in geleneksel zanaatları korumak ve kırsal bölgelerdeki üreticileri desteklemek amacıyla kurduğu SUPPORT Foundation, bu dokumaların sarayın ve ardından uluslararası modanın dünyasına taşınmasında önemli bir rol oynuyor. Böylece Bangkok’taki saray ile uzak bir köydeki dokuma tezgâhı arasında görünmez bir iplik geriliyor.

Sergide karşıma çıkan 1985 tarihli bir elbise, bu görünmez ipliği neredeyse elle tutulur hale getiriyor. Pierre Balmain’in ölümünden sonra modaevinde çalışan Erik Mortensen’in tasarladığı elbisede Tayland mat mii ipeği kadifeyle birleşiyor. Üzerindeki straslar, altın iplikler, boncuklar ve payetler Maison Lesage’ın Paris atölyelerinde işlenmiş. Elbiseye yaklaştığımda tek bir tasarım görmüyorum. Üç ayrı el görüyorum: Taylandlı dokumacının eli, Parisli couturier’nin eli, Lesage nakışçısının eli. Birbirlerinden binlerce kilometre uzakta çalışan bu eller sonunda aynı bedende buluşuyor.

Belki “La Mode en Majesté”nin bana anlattığı asıl mesele de burada saklı. Kültür başka bir yere taşındığında mutlaka kaybolmaz. Bazen başka bir el ona dokunduğunda yeni bir biçim kazanır. Sirikit’in yaptığı da kendi geleneğini Batı’nın içinde eritmek değil; onu başka bir dilde yeniden konuşturmak. Balmain’in çizgileri Tayland ipeğinin hafızasını silmiyor. Lesage’ın nakışları onun üzerini örtmüyor. Tam tersine, bütün bu katmanlar yan yana geldiklerinde yeni bir görüntü ortaya çıkarıyorlar.

Balmain’in ölümünden sonra bu hikâye bitmiyor. Sirikit, Erik Mortensen’le çalışmaya devam ediyor; daha sonra Dior ve Valentino gibi modaevleriyle kurulan ilişkilerle Tayland tekstilleri couture dünyasında yaşamayı sürdürüyor. Serginin son bölümlerine geldiğimde ise geçmiş yavaşça bugüne karışıyor. Çağdaş Taylandlı tasarımcıların elbiselerinde artık tarihî saray kıyafetlerinin birebir tekrarları yok. Siluetler değişmiş, beden özgürleşmiş, konstrüksiyon çağdaşlaşmış. Ama Tayland ipeği hâlâ orada. Kumaşın bedenin çevresine dolanma biçimi hala orada. Sekiz kraliyet kıyafetinin hafızası hâlâ orada. Siluet değişmiş; hafıza kalmış.

Bugün Sirikit’in başlattığı bu hikâye başka kuşakların ellerinde devam ediyor. Kraliçe Suthida geleneksel zanaatların korunmasına yönelik çalışmaları sürdürürken, Sirikit’in torunu Prenses Sirivannavari bir moda tasarımcısı olarak genç Taylandlı yaratıcıları destekliyor ve geleneksel tekstillerin çağdaş moda içindeki yerini yeniden düşünüyor. Böylece serginin başındaki 17. yüzyıl ile sonundaki çağdaş podyum arasında görünmez bir hat beliriyor: Versailles’a giden Siam elçilerinden Bangkok sarayına, kuzeydoğu Tayland’daki bir dokuma tezgâhından Balmain’in Paris salonlarına, Lesage’ın nakış masalarından bugünün Taylandlı tasarımcılarına uzanan bir hat.

Musée des Arts Décoratifs’den çıkarken aklımda en çok elbiselerin ihtişamı değil, onların sessizliği kalıyor. Çünkü hiçbirinin konuşmasına gerek yok. Bir kumaş nereden geldiğini, bir nakış hangi ellerden geçtiğini, bir siluet hangi geçmişi taşıdığını zaten anlatıyor. Bir ülkenin modernleşmesi her zaman geçmişini çıkarıp başka bir elbise giymesi demek değil. Bazen kendi kumaşına yeniden bakmak, onu yeniden kesmek, yeniden drape etmek ve dünyaya onunla çıkmak demek.

---