Görünenin Ardındaki

Yazar Alphan Eşeli 

Alphan Eşeli: İnsanlar bir filmin görsel etkisinden söz ederken, neredeyse her zaman görüntü yönetmenine atıfta bulunur; “Harika görünüyor.” derler. Ama sanat yönetimi, kostüm, prodüksiyon tasarımı olmadan, o görüntü aslında var olmaz. O halde asıl soru şu: Bir görsel dil gerçekten nasıl inşa edilir?

Happy: Bu kesinlikle kolektif bir süreç. Ama her şey yönetmene bağlı. Örneğin James Gray gibi biri, en küçük ayrıntıya kadar sürecin içindedir. O adeta bir sinema ansiklopedisidir. Tasarımı, oyunculuğu, post-prodüksiyonu, müziği anlar. Filmleri takıntılı bir şekilde inceler. Bu düzeyde bir angajman, tüm dinamiği değiştirir. Sonra farklı şekilde çalışan yönetmenler de var. Onlar sahneyi, diyaloğu, yapıyı kurmaya odaklanır. Bu onları daha az iyi birer yönetmen yapmaz... Sadece farklı bir zihniyettir bu. Bazıları filmin görsel dünyasını şekillendirmesi için büyük ölçüde görüntü yönetmenine dayanır. Benim için ise en ilgi çekici olan, bir yönetmenin tasarıma da performans kadar değer vermesidir.

Ve bazen malzemenin kendisi de o tür bir orkestrasyonu gerektirmez.

Kesinlikle. Ama gerektiğinde, uyum her şeydir. Oyuncular sete geldiğinde, çoğu yönetmen doğal olarak önceliği performansa verir... Bu çok normal. Bu yüzden güçlü iş birlikçileriyle çalışırlar: Kendileri oyuncularla ilgilenirken görsel dünyayı bir arada tutacak insanlar olsun diye.

Bir yönetmen görsel olarak hiç sürecin içinde değilse ne olur?

Bazı yönetmenler neredeyse tamamen görüntü yönetmenlerine dayanır. Yönetmek isterler ama mutlaka o sinema meraklısı derinliğe sahip olmayabilirler. Örneğin James Gray, tasarımın, ışığın ve müziğin anlatıyla nasıl etkileşime girdiğini çok iyi anlar. Diğerleri ise daha mekanik bir yerden yaklaşır: “Bu sahne lazım, şu diyalog lazım.” Bu sadece farklı bir yaklaşımdır. Fakat iş birliğinin yine de işlemesi gerekir.

Bir mekana fiziksel olarak adım attığınızda hissettirdiği şeyin ne kadar farklı olduğunu ikimiz de biliyoruz. İnşa sürecinde yönetmenleri ve görüntü yönetmenlerini davet ettiğinizde, o karşılaşmada neleri göz önünde bulunduruyorsunuz?

Bazen seti çekim gününe kadar hiç görmüyorlar. Ben her zaman yalnızca teknik bir keşif gezisi olmasını istemem. Eğer yeniden boyama ya da yeniden tasarlama söz konusuysa, gidişatın yönünü onların da görmesini isterim. The Immigrant filminde büyük apartman setleri inşa etmiştik. James Gray yapım sürecinde gelip 

görememişti. Setleri gördüğünde memnun kalmadı. Bir gecede yeniden boyadık, kotları ayarladık, tonlamayı değiştirdik. Ben karakteri onun hayal ettiğinden daha “sokak seviyesinde” yorumlamıştım. İş birliği tam da budur. Yeniden hizalanırsınız.

Öğrendiğim en önemli derslerden biri Fransa’daki bir coloristten geldi. Yıllar önce bir filmi renk düzenlemeden geçirirken gölgeleri daha da koyulaştırıyor, atmosferi yakalamaya çalışıyordum. Beni durdurdu ve şöyle dedi: “Performansı azaltıyorsun. Hikayeyi azaltıyorsun.” Bu söz aklımda kaldı. Görsel kararlar insanı kolayca cezbedebilir. Ama eğer insan yüzüyle rekabet etmeye başlıyorlarsa, sinemayı yanlış anlamışsındır.

Haklıymış. Olağanüstü bir görüntü yönetimi ve sanat yönetimi olabilir ama hikaye işlemiyorsa kimse umursamaz. Ve bazen görsellik performansı bastırabilir. Eğer oyuncunun yüzünü göremiyorsan, oyunculuğu kaybediyorsundur; bu da anlatıyı kaybetmek demektir. Atmosfer hikayeye hizmet etmek zorunda.

Dönem filmlerinden bahsedelim. Çoğu zaman her şeyi o yıla “kusursuz” biçimde ait kılma yönünde bir cazibe oluyor. Sanki dönemin bir tasarım kataloğu gibi.

Son filmim 1986’da geçiyordu. Neredeyse 40 yıl önce yani artık bir dönem filmi sayılır. Yeniden yaratmak kolay gibi görünür ama değil. Bugünlerde geçecek, New York eyaletinin kuzeyinde çekilecek başka bir film yapacaktım; görsel olarak hala 80’ler gibi görünebilecek bir yer. Bu fikir beni heyecanlandırmıştı çünkü o dünyayı tanımıyorum. O karakterler politik ya da kültürel olarak her şey olabilirlerdi. Zamansız hissettiriyordu.

İncelikli bir sanat yönetiminde takdir ettiğim şey tam da bu. Ama bazı dönem filmleri geçmişi bir vitrin gibi, sanki hava geçirmez şekilde mühürlenmiş bir showroom gibi tasarlar.

“Bunu nasıl yapacağımı bilmiyorum” demekten hiç korkmam. İşte o an iş birliği vazgeçilmez hale gelir.”

Aynen öyle. Bu gerçekçi değil. American Hustle’da her şey dönemi o kadar kusursuz yansıtıyor ki neredeyse mide bulandırıcı bir hal alıyor.

Sektörün kendisi de dramatik biçimde değişti. 20 yıl önce cesur bir vizyon için daha fazla alan vardı. Daha çok deneysellik. Şimdi tempo da farklı. Risk alma toleransı daha dar gibi hissediliyor. Ve artık yapay zeka var.

Bugün film yapmak zor (tabii bir Marvel Cinematic Universe filmi çekmiyorsanız). Fakat sınırlamalar iyi de olabilir; yaratıcılığı zorlar. Duymaktan hoşlanmadığım şey şu: “Post’ta düzeltiriz.” Önce kamerada çözmeye çalışalım. Elbette bazı şeyler post-prodüksiyon gerektirir. Ama bu varsayılan çözüm haline geldiğinde bir şeyler değişir. Asıl huzursuz edici olan da bu. Estetik bilgi eskiden zaman gerektirirdi.

Daha önce siyah-beyaz çalıştınız. Sizce disiplini değişti mi?

Görüntü yönetmeni Pascal Lebègue ile siyah- beyaz bir projede çalışırken bana şunu söylemişti: “Siyah-beyaz çekim yaparken renkleri çok dikkatli seçmelisin. Kırmızı ve mavi gri skalada farklı karşılıklar verir. Mesele sadece iki ton değildir.”

Çağdaş siyah-beyaz filmler nadiren klasik dönemin hassasiyetine ulaşabiliyor.

Bir keresinde bir Oscar heykelciği kalıbı yapmam gerekiyordu. Hollywood’da bir rehincide bir tane buldular. Meğer Sunset Boulevard için “En İyi Siyah-Beyaz Sanat Yönetimi” ödülüymüş. Artık böyle bir kategori bile yok.

Her film daha önce çözülmemiş bir problemdir.

Evet. Ve “Bunu nasıl yapacağımı bilmiyorum” demekten hiç korkmam. İşte o an iş birliği vazgeçilmez hale gelir.

---